NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
Piosenka może mieć dla różnych osób tysiące znaczeń.
Zawsze mówię, że piosenka znaczy to, co znaczy dla ciebie.
Nie powiem, co znaczy dla mnie,
bo mógłbym zniszczyć twoje złudzenia.
Nie ma zgody co do definicji muzyki folkowej.
Moja definicja jest taka, że to proces,
który trwa od tysięcy lat.
Dawno, dawno temu pewien Zulus stanął przed mikrofonem
w jedynym studiu w Afryce
i zaśpiewał 13 nut, które zarobiły jakieś 15, 16 milionów dolarów.
PISARZ/DZIENNIKARZ
Prawie nic nie trafiło do niego ani do jego spadkobierców w RPA.
Na świecie są miliony takich piosenek,
a wiele z nich na szczęście trafia do nas.
Zaśpiewajcie tę piosenkę ze mną.
Pochodzi z Południowej Afryki.
Mam takie wyraźne wspomnienie.
Miałem trzy czy cztery lata, a moja mama gotowała kolację.
Miała radosną osobowość i ładny głos.
Tańczyła i śpiewała „wimoweh, a-wimoweh”.
Tak jak wielu.
Spróbujcie.
Świetnie!
Na całym świecie ludzie słyszą tę piosenkę i czują dreszcz emocji,
bo wiedzą, że ktoś będzie ich zabawiał.
Nie przychodzi mi do głowy piosenka,
która pokonałaby większą drogę, tak w czasie, jak przestrzeni.
PRZYJACIELE
MUPPETY
KRÓL LEW
Jeśli zastanawiacie się, co to znaczy,
to śpiewam: „lew śpi, lew, lew”.
Legenda głosi, że lew nie umarł, tylko śpi.
Obudzi się i poprowadzi nas ku wolności.
Zdziwiłem się i zawstydziłem, że nie znałem tej historii.
Chyba byłem już siwy,
kiedy usłyszałem oryginał i zrozumiałem, jaki byłem ślepy,
zanim wysłuchaniem nagrania z 1939 roku.
Rian Malan to pisarz i dziennikarz,
którego przodkowie przybyli do Afryki w XVII wieku.
Jego krewny, D.F. Malan, był pierwszym premierem z Partii Narodowej
odpowiedzialnym za apartheid.
Rian zmagał się z tym całe życie.
DOM RIANA MALANA OKOLICE JOHANNESBURGA, RPA
Ty śmieszny piesku.
Nazywam się Rian Malan.
Jestem Afrykanerem z RPA, pisarzem i trochę muzykiem,
sporo piję i palę papierosy.
Zaraz dostaniesz kawy.
W dzieciństwie czułem się
przytłoczony ogromnym ciężarem historii i poczucia winy
spoczywającym na moich ramionach.
Historia Malanów
była jednym z czynników, które bardzo ciążyły
mojemu młodzieńczemu ja.
Doktor D.F. Malan
był kuzynem mojego dziadka.
Był premierem Związku Południowej Afryki w okresie apartheidu.
Apartheid zasadzał się na idei rasizmu i wyższości białych.
Byłem zdruzgotany poczuciem współodpowiedzialności za apartheid.
Aby móc ze sobą żyć, mój ojciec był ślepy na szkody,
jakie apartheid wyrządzał czarnym.
Demonstracje przeciwko surowej polityce apartheidu
przeradzają się w zamieszki. Całe ZPA pogrążyło się w zamęcie.
Pamiętam, jak w dzieciństwie przeczytałem artykuł o Che Guevarze.
Miał tam piękne zdjęcia w berecie. Spodobało mi się to.
Postanowiłem zostać komunistą.
Pamiętam, jak w ogródku powiedziałem Miriam Shabalali,
naszej służącej, że jestem komunistą,
a kiedy dorosnę, skończymy z apartheidem i ją uwolnię.
Spodziewałem się wtedy, że mi podziękuję.
A ona powiedziała „Ah, suka”,
czyli: „Daj spokój, pleciesz bzdury”.
Miała całkowitą rację.
Kochałem Afrykanów.
Lubiłem spędzać z nimi czas,
słuchać ich muzyki w radiu, jeść ich jedzenie.
To w Afryce wręcz banał,
ale chciałem walczyć o wyzwolenie czarnych,
bo robiło to na mnie wrażenie.
Pewnej nocy w latach 70.
wymknąłem się z domu i zrobiliśmy z kolegami graffiti
na betonowej ścianie wzdłuż Empire Road,
czyli głównej przelotówki Johannesburga.
Napisaliśmy: „Powiedz bez wstydu żadnego – jestem czarny i dumny z tego”.
CZARNA SIŁA
Zdjęcie naszego dzieła
trafiło do lokalnej gazety z podpisem,
że policja szuka sprawców.
W moim kręgu to robiło wrażenie,
zadaliśmy cios złemu imperium.
Ale oczekiwało się, że dorastający chłopcy tacy jak ja
zaciągną się do wojska i pójdą walczyć z komunistami.
CZY UWAŻASZ, ŻE PRZECIWNIKÓW APARTHEIDU POWINNO SIĘ ZABIJAĆ?
Ja nie wierzyłem w tę sprawę, w apartheid.
Przez parę lat unikałem poboru, a kiedy stało się to niemożliwe,
9 maja 1977 roku wsiadłem do samolotu
i poleciałem w świat.
Skończyłem w Los Angeles,
pisząc recenzyjki zespołów rockowych
pod nazwiskiem Nelson Mandela.
Pod swoim nie mogłem, bo nie miałem dokumentów.
Gdybyś spotkał mnie wtedy
i zapytał, kim jestem i co tam robię,
przedstawiłbym się jako sprawiedliwy biały,
który walczył z apartheidem, odkąd zyskał pełną świadomość.
Ale wiedziałem, dlaczego wyjechałem.
Problemy rasowe w RPA wydawały mi się nie do rozwiązania.
Nic się nie dało zrobić
i kraj czekała okropna wojna rasowa.
A ja nie chciałem walczyć, bo jestem tchórzem.
Taka jest prawda.
Miałem prawie 30 lat podczas ostatecznych zmagań w RPA
we wrześniu 1984 roku.
Wybuchły zamieszki na wielką skalę,
które wkrótce ogarnęły cały kraj.
Na ulicach byli ludzie z kamieniami i opancerzone wozy policji.
Codziennie umierali ludzie.
Śledziłem to z daleka,
aż musiałem wrócić i…
stawić temu czoła.
Byłem młodym, ambitnym dziennikarzem.
Miałem pomysł na książkę, jakiej świat nie widział.
REPUBLIKA POŁUDNIOWEJ AFRYKI
My Traitor’s Heart to książka o strachu rasowym i nienawiści.
Rian Malan należy do afrykanerskiego rodu,
który przybył tam 300 lat temu.
Od publikacji książki rok temu
krytycy zachwycają się bezkompromisowym poszukiwaniem
prawdy na temat RPA.
O tej szczerości pisze pan:
„Niektórzy biali widzą w czarnych zagrożenie.
Jedni widzą dzikusów, inni ofiary, inni bohaterów rewolucji.
Niewielu widzi ich wyraźnie”.
A jak wyraźnie pan ich widział?
Biali w RPA mieli doświadczenia,
o których nikt nie potrafił mówić.
Mam dość własnej ściemy, powiem wam teraz prawdę.
Jestem Malan, jeden z nich. A tak wygląda mój umysł.
Nie ma nic bardziej żałosnego niż człowiek, który wypiera się siebie.
Kochałem czarnych i bałem się ich. Bałem się, ale ich kochałem.
Jestem ofiarą tej samej rasowej psychozy i irracjonalnego strachu,
które łączą białych w RPA i kierują ich zachowaniem.
To o tym powinienem pisać.
To jedyne, co wiem o RPA, co naprawdę się liczy.
Pochodzę z kraju z problemami.
Musieliśmy przyjąć do wiadomości nasze różnice.
Wyciąć nasze serca, obnażyć je na stole…
i szukać w nich zbawienia.
Tylko zaufanie chroni nas przed ciemnością,
ciemnością w naszych sercach.
RPA najlepiej jest znane z walki o wolność
oraz z muzyki.
Jego muzyka działa na wyobraźnię i ciekawość
ludzi na całym świecie.
Oto, co się dzieje.
W roku 1999
pojawił się w RPA Johnny Clegg, znany jako Le Zoulou Blanc,
zuluska gwiazda popu, która posłużyła nam za most.
Spotkałem go raz na braaivleis, czyli na grillu,
i opowiedział mi o piosence „Mbube”,
jak to nagrano ją w Johannesburgu w latach 30. i tak dalej.
Uważałem się za osobę dobrze zorientowaną w kulturze RPA,
za kogoś fajnego.
Zdziwiłem się i zawstydziłem, że nie znałem tej historii.
Postanowiłem więc się jej przyjrzeć.
Wtedy pierwszy raz usłyszałem o Solomonie Lindzie.
BYŁY ARCHIWISTA W GALLO MUSIC PUBLISHERS
Rian Malan skontaktował się ze mną i przedstawił się.
W tym czasie właśnie zaczynał
interesować się tą historią.
Jest rok 1939 w Johannesburgu.
Solomon Linda był zuluskim robotnikiem, który mieszkał na wsi.
W dzień pracował dorywczo jako robotnik,
ale w nocy był głównym wokalistą zespołu The Evening Birds.
Czarni byli praktycznie przesiedlani,
musieli opuszczać obszary wiejskie
i przenosić się do miast, aby znaleźć pracę.
Jak rozumiem, Solomon Linda znalazł pracę w hotelu Carlton.
W środku Afryki wyrosło miasto
z takimi rzeczami jak wieżowce i elektryczność.
W jego wiosce tego nie było.
Tak? Czego chcesz?
Szef kazał dać pani ten list.
W czasie wolnym
mężczyźni zbierali się i zakładali chóry.
To była ciekawa mieszanka korzeni afroamerykańskich
z elementami muzyki plemiennej.
W weekendy organizowano turnieje chórów.
Solomon był obdarzony wielkim talentem muzycznym,
był znakomitym wokalistą.
To oczywiście sprawiło,
że pewnego dnia mógł założyć własny chór.
Studio nagraniowe Gallo było pierwszym w Afryce.
Faceci w tle zaczynali śpiew a cappella, takie…
A potem średnie głosy…
„Mbube” nagrano w trzech podejściach.
Tylko przy drugim podejściu, na samym końcu,
przy ostatnim refrenie, nagle zaczął improwizować.
Solomon Linda podszedł do mikrofonu
i zaśpiewał nuty, które przeszły do historii.
„Mbube” sprzedało się w stu tysiącach kopii.
W tym czasie to oznaczało ogromny hit.
Po 15, 20 latach
ten cały gatunek muzyczny znany był jako mbube,
bo przypominał piosenkę Solomona Lindy.
Styl mbube nie tracił popularności
i zmienił się w isikhwele jo, potem w cothoza mfana,
a w końcu w isicathamiya.
Weźmy choćby takiego Josepha Shabalalę,
lidera grupy Ladysmith Black Mambazo.
Wielokrotnie słyszałem,
jak składał hołd Solomonowi Lindzie, ojcu gatunku.
Śpiewał głosem pięknym jak ptak.
Po prostu…
jesteś królem.
Mówiąc o Solomonie Lindzie,
mówimy o jednym z naszych bohaterów.
Jesteśmy jak…
jego synowie.
To niesamowite, że ta piosenka stała się najsłynniejszą melodią
wywodzącą się z Afryki.
Zapewne też najbardziej lukratywną.
W roku 1999 magazyn Rolling Stone poprosił mnie o tekst.
Od razu wysmażyłem im sążnisty tekst
o tej niezwykłej międzykulturowej sadze piosenki.
Kiedy zbierałem materiały do artykułu,
piosenka była najbardziej znana
z przebojowego filmu Disneya, Króla Lwa,
a także musicalu pod tym samym tytułem.
Kiedy dotarłem do końca tej fantastycznej historii,
stwierdziłem: „Musimy ustalić, dokąd powędrowały pieniądze”.
A to brzmi jak ostatnie słowa.
Z muzyką było łatwo,
ale potem miesiącami badałem, gdzie trafiły pieniądze.
Odszukałem córki Solomona Lindy.
Odwiedziłem je w ich domu w Zoli.
ZOLA, SOWETO, RPA
Pojechałem tam jak zwykle z drżeniem,
myśląc, czy ukradną mi samochód
i czy wrócę stamtąd żywy.
Podjechałem pod dom, zapukałem i otworzyła mi Elizabeth.
Należy powiedzieć, że były wtedy cztery siostry.
CÓRKI SOLOMONA LINDY
Mieliśmy jego nagranie i gramofon
i dzięki temu słuchałyśmy, jak śpiewał „Mbube”.
Mama mówiła: „Ten wysoki głos to twój ojciec”.
Kiedy dźwięk wydobywał się z głośnika,
nachylałam się nad gramofonem, żeby dojrzeć go w środku.
Myślałam, że skoro go słychać, to pewnie i widać.
Nie wiedziałyśmy nawet,
że na piosence można zarobić.
Po prostu cieszyłyśmy się, że mamy nagranie piosenki taty,
bo byłyśmy tylko dziećmi.
Spytałem, czy coś na piosence zarabiają,
a one powiedziały: „Wiemy tylko tyle,
że ktoś za granicą zrobił coś z muzyką naszego ojca,
ale nie wiemy, co dokładnie,
a pewien biały prawnik czasem daje nam trochę pieniędzy”.
Pokazały mi te świstki papieru
z odręcznie napisanym: „»Lion Sleeps Tonight«,
ASCAP, 10%, 600 dolarów”.
Nigdy wcześniej nie odwiedziła nas osoba biała.
Rian był pierwszą.
Powiedział, że pomoże nam dokładnie zbadać,
co się stało z pieniędzmi ojca.
Gdzie one powędrowały
i kto je zabrał.
Żebyśmy mogły odzyskać to, co nam się należy.
Pomyśleć, że producenci Króla Lwa
zarabiają krocie na piosence taty.
To nas zraniło,
że dzieci autora chodzą głodne,
podczas gdy Amerykanie tuczą się dzięki jego piosence.
To nas zabolało.
Dopóki Rian nam o tym nie powiedział,
nie miałyśmy pojęcia.
Wiedziałem, kim był ich ojciec,
rozumiałem znaczenie tego, co stało się w tym studiu
w roku 1939,
i jak ogromne miało to implikacje.
Wyrządzono zło, które miałem szansę naprawić.
Tych ludzi potraktowano niesprawiedliwe.
Moje geny były w Afryce od 380 lat.
Ponad wszystko pragnąłem rozgrzeszenia za przewinienia moich przodków
i chciałem być kochany.
Więc zrobiłem wtedy coś,
żeby sprawić, że osoby czarne mnie pokochają.
Czy to prawda o mnie?
To mniej więcej prawda.
Już na samym początku badań
trafiliśmy na opór ze strony białego prawnika córek Lindy.
Uznałem, że jedyny sposób, żeby zobaczyć jego dokumenty
i dowiedzieć się, co się stało z pieniędzmi za piosenkę,
to zastąpić go innym prawnikiem.
Rian przyszedł do mnie
i powiedział, że pracuje nad artykułem do Rolling Stone
BYŁY PRAWNIK RODZINY LINDA
i odkrył pewne fakty, którymi chciałby się podzielić.
Uważał, że to będzie powód do pozwu.
Dostałem na piśmie pozwolenie, żeby skontaktować się z prawnikiem sióstr.
Prosiły w nim, aby mi pomógł, bo badam sprawę ich tantiem.
Ale znowu pokazał mi palec.
Ledwie tusz zdążył wyschnąć na moim pełnomocnictwie,
pojechaliśmy do jego biura.
Wytłumaczyłyśmy, że nie potrzebujemy jego usług,
bo mamy kogoś, kto nam pomoże.
Powiedział: „Tak mnie traktujecie?
Pracowałem z waszą matką,
a wy przyprowadzacie tych ludzi,
i robicie ze mnie złego człowieka?”
Wtedy zrozumiałyśmy, że coś przed nami ukrywał
i że nie mógłby nam pomóc.
Powiedziałem: „Oto moje pełnomocnictwo.
Pańska umowa wygasła.
Przyszedłem odebrać od pana dokumenty”.
Powiedział: „Nie mam wielu”.
Dał mi teczkę z paroma kartkami.
Hanro wyszedł i rzucił mi teczkę.
Otworzyłem ją, a w środku było pięć kartek,
bo najwyraźniej została ocenzurowana.
Ktoś ją odchudził i zabrał to, co ważne.
Miałem wrażenie, że próbował coś ukryć.
I to nawet nie w subtelny sposób.
Wziąłem tę sprawę,
bo chciałem wyrobić sobie nazwisko,
a także dlatego, że rodzina została wykorzystana,
a sprawcy myśleli, że ujdzie im to na sucho.
I długo tak właśnie było.
Chciałem pokazać całemu światu,
że kiedy przyjeżdżasz do RPA i zadajesz się z nami,
musisz nas szanować.
Widać, że nie pochodzisz z Afryki.
Afrykanie nie grają na bębnach pięściami.
Zawsze otwartymi dłońmi.
ETNOMUZYKOLOG
Potem uczą cię przesuwać dłonie do środka i na zewnątrz…
ale trzeba to robić równo.
W poszukiwaniach dowiedziałem się,
że „Mbube” trafił do Nowego Jorku w latach 50.
w zestawie nagrań przesłanych z Johannesburga
przez wielkiego muzykologa obszaru RPA, Hugh Traceya.
Tracey miał nadzieję,
że ktoś pokocha tę muzykę tak jak on.
Ale okazało się,
że nikogo nie interesowała dziwna muzyka dziwnej kultury.
Mieli wyrzucić nagrania, kiedy do biura wszedł Alan Lomax.
ETNOMUZYKOLOG
Nagrywamy dziś i bawimy się. Zapraszamy.
Powiedział, że zna kogoś, komu to się spodoba,
Pete’a Seegera.
Pete Seeger był idolem klasy pracującej.
Wszędzie pojawiał się ze swoim banjo i w niebieskich dżinsach.
Śpiewał o sprawiedliwości dla człowieka pracującego.
Pete ma objawienie. Podnosi igłę i opuszcza ją.
Jest tak urzeczony,
że bierze kartkę i transkrybuje utwór.
Nie można przywłaszczać sobie cudzych dzieł,
ale w latach 50. tradycyjne pieśni ludowe
należały do domeny publicznej, były niczyje.
NA PODSTAWIE TRADYCYJNEJ PIEŚNI POŁUDNIOWOAFRYKAŃSKIEJ
Nikt nie wie, kto skomponował „Greensleeves”.
To było 600 lat temu.
Ale czemu w Nowym Jorku myślano, że to tradycyjna pieśń?
THE WEAVERS NAGRALI HIT NA PODSTAWIE ZULUSKIEJ MELODII
W roku 1952, kiedy „Wimoweh” podbiło listy przebojów w USA,
pracownicy Gallo zawołali: „Boże!
To jest »Mbube« nagrane przez Solomona.
To nasza piosenka!
Ci nowojorczycy muszą nam zapłacić!”.
Prawa autorskie w Południowej Afryce dopiero raczkowały.
Tradycyjna muzyka Zulusów
wydawała się białym właścicielom studia
po prostu ludową muzyką, którą lubili Afrykanie.
Pewnie nawet nie pomyśleli, że to mogą być oryginalne kompozycje.
I tak nie rozumieli z piosenek ani słowa.
To Afrykanie, to ich natura.
Mają swoje tańce w kaloszach, piosenki i świetne poczucie rytmu.
Pewnie mieli takie protekcjonalne podejście.
I oni powiedzieli Amerykanom: „To pieśń tradycyjna”.
Nie wiedzieli, że właśnie strzelili sobie w łeb.
Dla nowojorczyków to znaczyło, że to domena publiczna.
Dziki koń, którego można złapać i opiętnować.
I napisali: „Aranżacja – Paul Cambpell”.
Ale kim był Paul Campbell?
Nikim. To fikcyjne personalia stworzone przez producentów,
żeby zbierać tantiemy za piosenki ludowe,
do których nikt nie miał praw.
Dla studia w RPA to było coś zupełnie nowego,
żeby mieć piosenkę na listach przebojów w USA.
To pewnie ich największy sukces
i potencjalnie najbardziej lukratywny.
Powiedzieli: „Zróbmy coś z tym”.
Odkryłem w aktach „Mbube”
dokument przeniesienia praw autorskich...
BYŁY DYREKTOR GALLO MUSIC PUBLISHERS
...z Solomona Lindy na Gallo African Limited.
Datowany był na rok 1952, czyli na okres,
kiedy zrobił się szum wokół „Wimoweh”
z powodu wersji The Weavers.
Najwyraźniej ktoś w Gallo zauważył wtedy,
że nie mają dokumentu potwierdzającego prawa do utworu.
Szef wezwał Lindę i kazał mu podpisać dokument dowodzący,
że „Mbube” to oryginalny utwór,
i wysłał go do Nowego Jorku.
Pewnie spotkał się z drwinami,
bo powiedzieli, że to domena publiczna, a teraz zmieniali zdanie.
Zanim zacząłem to badać, prawie wszyscy już nie żyli,
ale według kontraktów producenci poszli na ugodę.
„Wimoweh” należało do Amerykanów w reszcie świata,
a do Gallo w Południowej Afryce i okolicy,
jak w Rodezji, Mozambiku i tak dalej, na tym maleńkim rynku.
Nikt nie spodziewał się, jakie będą tego długofalowe konsekwencje.
Że ten świstek papieru
stanie się sztandarowym dowodem w serii zdarzeń,
które zarobią dla Amerykanów niezliczone miliony dolarów.
Czy było to niesprawiedliwe?
Solomon Linda był wtedy nisko opłacanym pakowaczem
w wytwórni płytowej Gallos.
Trzeba zaznaczyć, że to nie było oszustwo.
Po prostu…
różnica pozycji pomiędzy Solomonem Lindą
a osobą, która dała mu do ręki ten dokument, była tak duża…
że Solomon pewnie uważał, że nie ma wyboru.
Od razu zwróciłyśmy uwagę na fakt,
że ojciec nie potrafił pisać.
Nie umiał czytać. Czy więc wyjaśniono mu,
co dokładnie podpisuje?
Podpis niewykształconej osoby nie kłamie.
Czasem stawiają tylko krzyżyk albo odcisk palca.
Pokażcie nam dokument, który niby podpisał nasz ojciec,
żebyśmy zobaczyły, czy podpisała go osoba niewykształcona.
Nie wiedział, że może zarobić na życie muzyką.
On po prostu śpiewał.
Nie wiedział, że należy mu się część zysku,
bo był pracownikiem Gallo.
Moim zdaniem
ta umowa jasno wskazuje,
że nie czuli się w obowiązku
płacić Solomonowi Lindzie tantiem kompozytorskich albo…
innego procentu zysków,
które mogło im się udać wywalczyć od Amerykanów.
Paul Campbell zarobił dziesiątki tysięcy dolarów,
które trafiły do The Weavers
oraz do ich wydawców, którzy brali 50%.
Trzeba zaznaczyć, że Pete Seeger czuł moralną odpowiedzialność
pójść do producentów…
i upewnić się, że prawa Zulusa zostaną uszanowane.
Zapewnili go, że o to zadbają.
Ale nie zadbali. Tu i ówdzie podejmowali małe kroki,
ale kiedy Pete Seeger zrzekł się wszelkich praw do tantiem,
wydawcy i właściciele praw w USA, Folkways,
mogli zawrzeć taką umowę, jaka była dla nich korzystna.
Kiedy Pete zamknął za sobą drzwi,
przewrócili oczami, zapalili cygara i powiedzieli:
„Wyślijcie parę centów do ludzi w Afryce.
Będą szczęśliwi i powiemy, że załatwione”.
Chciałbym powiedzieć: „Pozdrawiam, Afryko.
Oby nigdy nie wróciły dni,
kiedy cudzoziemcy kradli twoje bogactwa.
Twoja muzyka wzbogaciła mnie i wielu innych ludzi.
Mam nadzieję, że to wiesz”.
Jakość niespecjalna…
ale to typowe lata 60.
Karl Webster!
- Dziękuję… - Jaka to piosenka?
- „The Lion Sleeps Tonight”. - Przed państwem The Tokens.
Dorastałem w Brighton Beach na Brooklynie.
Przy plaży co kilka przecznic śpiewał inny zespół.
WOKALISTA ZESPOŁU THE TOKENS
Chcieliśmy tak przypodobać się dziewczynom.
Śpiewaliśmy piosenkę „Wimoweh”,
którą usłyszałem w radiu.
Ale co to znaczy „Wimoweh”?
Nie miałem pojęcia,
więc poszedłem do konsulatu Związku Południowej Afryki,
żeby to sprawdzić.
Dowiedziałem się, że to słowo to tak naprawdę „mbube”.
Przekazałem tę informację naszym producentom,
Hugo i Luigiemu z RCA,
i ściągnęli tekściarza George’a Weissa.
George David Weiss to gruba ryba po szkole Juilliard.
Aranżował piosenki dla Franka Sinatry i pisał dla Elvisa Presleya.
Przejął kierownictwo nad nagraniem.
Powiedziałem mu, co znaczyła piosenka, i napisał do niej słowa.
„W dżungli, potężnej dżungli, śpi dziś lew”.
„AUTOR PIOSENKI”
Skąd się wzięła ta piosenka?
Kiedy poproszono mnie o napisanie piosenki dla zespołu The Tokens,
sprawdziłem to, a właściwie zbadałem.
Odkryłem, że to słowo używane przez Afrykanów w drodze przez dżunglę,
albo idąc na polowanie na lwy,
albo wracając z niego.
Tego nie wiem. Ale stąd w tekście dżungla.
Napisaliśmy tekst i melodię, ale okazało się,
że Amerykanie nie mogli wymówić tego słowa,
mbube…
A więc je zangielszczyliśmy.
„Mbube” znaczy „lew”.
Ale w tej piosence…
nie ma żadnego znaczenia.
Po prostu powtarzają „mbube”.
Według mnie on się chwalił. Mówił, że to on jest lwem.
Bo powtarzają się słowa:
„Jesteś lwem”.
W ten sposób po prostu się przechwalał.
Wchodząc do studia,
chcieliśmy nagrywać „Wimoweh”,
ale Hugo i Luigi, pamiętam to jak dziś,
dali mi żółtą kartkę z notatnika z tekstem.
Zacząłem czytać, siedząc przy pianinie,
i mówię: „Te słowa nie pasują do melodii »Wimoweh«”.
Musiałem więc na miejscu
dopisać melodię pasującą do tekstu, czyli drugie osiem taktów.
Oczywiście falsetem.
Wtedy napisałem przy pianinie melodię
i tak powstało „The Lion Sleeps Tonight”.
„Mbube” zmieniło się w „wimoweh”, z którego narodziło się
„The Lion Sleeps Tonight”.
W roku 1961,
kiedy „The Lion Sleeps Tonight” podbiło listy przebojów,
George David Weiss i jego producenci byli zapisani jako kompozytorzy,
a więc zgodnie z ówczesnym prawem otrzymywali 50% zysków z piosenki,
a druga połowa wędrowała do Folkways.
Potem to było jak wrzucenie zapałki do jeziora benzyny.
Popularność przeboju eksplodowała.
Ale znowu Solomon Linda nie dostał ani centa,
który był już stary i umierający.
Chorował, a rok później zmarł,
zostawiając na koncie w banku dokładnie 151 randów.
A 151 randów to mniej więcej…
niech pomyślę.
Dziś to byłoby dziesięć dolarów.
URODZONY 1909 ZMARŁ 8-9-1962
To może zabrzmieć śmiesznie, ale ja naprawdę wierzę,
że jestem naczyniem…
przez które Pan Bóg
przesyła myśli, impulsy, dzieła…
To przechodzi przeze mnie, ale nie ode mnie.
Uważam, że wszystko, co piszę,
zawdzięczam komuś innemu, a nie sobie.
Na początku lat 90. Folkways procesowało się z Weissem.
Prawo autorskie w USA zostało poprawione
i stanowiło, że „Wimoweh” i „The Lion Sleeps Tonight”
były oparte na utworze Solomona Lindy.
Potem nastąpił absurdalny rytuał prawny,
w którym dwa zespoły bogatych, białych Amerykanów
walczyły o prawa…
do piosenki, której żadna ze stron nie stworzyła.
Obie strony często rzucały słowem „plagiat”,
wszyscy to przyznawali, ale nie było kogoś, kto powiedziałby:
„Wysoki sądzie, reprezentuję spadkobierców Solomona Lindy i jego rodziny”.
To na nim dokonały plagiatu te dwie strony bogaczy.
Córki Solomona Lindy dopiero ode mnie dowiedziały się o procesie.
Nikt ich o nim nie poinformował.
Prawnik z Johannesburga albo nic nie wiedział,
albo pracował z nowojorczykami.
Nie powiedział im o tym procesie.
Gdyby o tym wiedziały i gdyby mogły wziąć udział w sprawie,
ich życie obróciłoby się o 180 stopni.
Ale jako że były kim były, zostały zignorowane.
LEW ŚPI, ALE GEORGE WEISS NIE
Ironią historii „The Lion Sleeps Tonight” jest wyrok,
który dał George’owi Weissowi
pełną kontrolę nad piosenką,
co pozwoliło mu odnieść ogromne zyski.
Dopiero po tym wydarzeniu popularność piosenki eksplodowała.
To wygląda znajomo.
Gdzie ja to już widziałem?
Po gigantycznym sukcesie filmu Król Lew Disneya
i może jeszcze większym musicalu Król Lew,
pewnie siedzieli po nocy, palili i mówili: „Jezu, ale kupa kasy”.
Kiedy napisałem o tym artykuł w czasopiśmie Rolling Stone,
zależało mi na podstawowych rzeczach.
Żeby uznać autorstwo Solomona Lindy
i zapłacić jego spadkobiercom odpowiednią część ogromnych zysków.
Na początku ja i Hanro myśleliśmy,
że najlepszą strategią będzie atak.
CZĘŚĆ III: ANNAŁY OSOBLIWEGO POZWU
Amerykańscy prawnicy mówili mi, że to niemożliwe z powodów prawnych.
Byliśmy prostymi chłopakami i nie wiedzieliśmy, co robimy.
Byłem fatalnym wyborem,
nie miałem żadnego doświadczenia w prawie autorskim.
Brakowało nam sporo elementów układanki,
a osoby, które mogły mieć do nich dostęp,
nie współpracowały.
Jedynym wyjściem, które widziałem, była kampania propagandowa.
Myślałem, że jeśli ściągnę dosyć uwagi na właścicieli praw w USA,
to ugną się i będą skłonieni do podjęcia właściwego kroku.
To nie tylko sprawa RPA.
BYŁY ADWOKAT RODZINY LINDA
Piosenkę wykorzystywano na całym świecie.
Jeśli chodzi o nas,
liczymy na szansę na odzyskanie straconych tantiem.
Kiedy Rian opublikował artykuł,
telefon zaczął się urywać,
wszyscy pytali, jak zareaguje Gallo.
Poszedłem wtedy do zarządu Gallo
i poprosiłem o fundusze
aby zatrudnić eksperta od prawa autorskiego.
Wtedy poszliśmy do Owena Deana.
To osoba, która na dobrą sprawę napisała prawo autorskie RPA.
Tak rozpoczęło się postępowanie prawne.
Widziałem w tym procesie szansę
na przyczynienie się do słusznej sprawy.
Moim celem było znaleźć sposób...
SPECJALISTA OD WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ
...aby tantiemy lub dochód popłynęły do rodziny Solomona Lindy.
Wiedziałem, co robili Rian Malan i Hanro Friedrich,
jaką obrali ścieżkę.
Znałem treść zawartych umów i wiedziałem,
że nic w ten sposób nie ugrają.
Nie miałem wielkich nadziei,
bo Solomon Linda podpisał przeniesienie praw autorskich,
a to oznacza zrzeczenie się wszelkich praw.
To jak sprzedaż domu.
Na mocy takich umów nie dało się argumentować,
że rodzinie Lindy należą się jakieś tantiemy.
Pewnego dnia na początku pierwszej dekady wieku
zadzwoniła do mnie zrozpaczona Elizabeth.
Elizabeth nie owijała w bawełnę.
Powiedziała, że jej siostra zmarła na AIDS.
Moja matka miała czworo dzieci.
Adelaide, jej najmłodsze dziecko, zachorowała.
Zaraziła się wirusem HIV.
Długo cierpiała i zmarła.
Wszystkie trzy ją przeżyłyśmy.
Pogrzeby są dla Afrykanów bardzo ważne.
Trzeba odpowiednio pożegnać duszę zmarłego.
Ludzie wydaliby ostatni grosz i popadli w biedę,
byle odpowiednio odprawić rytuały.
Pamiętam, że trafiłem do namiotu w Soweto,
gdzie stał piękny portret Adelaide,
przy którym zgromadziło się wielu krewnych.
13 CZERWCA 2002
Śmierć Adelaide była największym ciosem w czasie postępowania.
Gorzej być nie mogło.
Czułem, że ponieśliśmy klęskę.
Naprawdę.
Minął już ponad rok, a my nic nie zdziałaliśmy.
Gdyby Adelaide pochodziła z rodziny
z dostępem do prawników i edukacji, którą stać na opłaty sądowe,
i gdyby potrafili grać w tę grę, ich życie mogłoby być inne.
Ale nie dla biednej, czarnej osoby z Johannesburga.
Jedna z osób na pogrzebie powiedziała,
że liczy, że prawnikowi rodziny uda się zrobić coś konstruktywnego,
popchnąć sprawę do przodu.
Chodziło o mnie.
Rozumiałem to, ale byłem bezsilny,
bo nadal mieliśmy wtedy bardzo niewiele.
Miałem już zaakceptować, że nic nie da się zrobić,
kiedy nagle doznałem olśnienia.
Przypomniałem sobie zapomniany zapis prawa autorskiego,
który pochodził chyba z brytyjskiego prawa z 1911 roku.
Sięgał czasów Charlesa Dickensa.
USTAWA O PRAWIE AUTORSKIM, 1911
Prawo brytyjskie chroniło prawa autorskie przez 25 lat po śmierci.
Niewiele wcześniej zmarł Charles Dickens,
pozostawiając rodzinę w trudnej sytuacji finansowej.
Spowodowało to w Wielkiej Brytanii wiele kontrowersji,
debatowano o tym w parlamencie.
W końcu dodano kolejne 25 lat ochrony praw autorskich,
ale okres ten będzie przysługiwał spadkobiercom autora.
To stawiało rodzinę na mocnej pozycji.
Mogli argumentować, że skoro „Wimoweh” powstało z „Mbube”
a „The Lion Sleeps Tonight” z „Wimoweh”,
wykorzystanie „The Lion Sleeps Tonight” narusza prawa autorskie
wobec „Mbube”, jeśli nie wydano pozwolenia.
A rodzina Linda oczywiście go nie wydała,
bo nie wiedziała, że ma takie prawa.
Mogłem wrócić do Gallo i powiedzieć: „Choć na początku
podchodziłem do sprawy sceptycznie,
jednak możecie coś zrobić”.
Sporządziłem pisemną opinię prawną.
Jego opinia miała 20, 25 stron.
BYŁY DYREKTOR FIRMY MACIERZYSTEJ GALLO RECORD CO.
Kiedy doczytałem ją do końca,
zawładnęło mną uczucie,
że właśnie przeczytałem coś… niesłychanego.
Pomyślałem: „Ożeż…
To niesamowite”.
Słyszeliśmy plotki o opinii.
Wiedzieliśmy, że potencjalnie zawiera ona klucz…
do rozwiązania tej sprawy.
PAŹDZIERNIK 2002
Skontaktowałem się z Hanro
i powiedziałem: „W Gallo mają opinię prawną Owena Deana”.
My, jako firma Gallo, bylibyśmy gotowi
opłacić usługi Owena Deana,
żeby bezpośrednio zajął się sprawą.
Moim zdaniem teraz, w roku 2002, nadszedł czas,
aby zająć się tym poważnie.
Może powinniśmy byli to zrobić wcześniej,
ale Rian i Hanro wykonali tytaniczną pracę.
Teraz weźmiemy ich środki
oraz nasze środki i połączymy siły,
żeby sprawić, że „Mbube” zapewni rodzinie dochody
na bardzo wiele lat.
To jeszcze nie koniec, ale zapewniam,
że ten Owen Dean, którego Paul nam przedstawił, jest…
Jeśli ktoś może nam pomóc, zna ten temat na wylot…
z nim u boku możemy zajść daleko.
To właściwy człowiek.
Nie traćmy nadziei.
Jeśli chce się walczyć z armią prawników w Nowym Jorku,
też trzeba mieć zabójczą broń,
naprawdę wiarygodnych ludzi.
Spotkaliśmy się z Owenem
i wyjaśnił nam mechanizm, który przedstawił w opinii.
Geniuszem Owena Deana było to,
że zastosował dickensowski zapis do sytuacji Lindów.
W roku 1987 prawa powinny wrócić do spadkobierców,
żeby tak jak Dickensowie mieli szansę
na drugi kawałek tortu.
Aby sprzedać prawa na lepszych warunkach.
Nie śniło mi się,
że może istnieć tak niesamowita starożytna broń.
Gallo postanowiło, w zgodzie z innymi,
że trzeba pójść w tej sprawie na całość.
Chcieli, aby na całym świecie uznano,
że to rodzina Solomona Lindy posiada prawa do „Mbube”
a wykorzystanie „The Lion Sleeps Tonight” oraz „Wimoweh”
wymaga ich zgody.
Nie wiedziałem, co planuje Owen.
Miał dobrą teoretyczną podporę prawną…
ale czy byłby w stanie to zrealizować?
Powiedział: „Trzeba się będzie dokładnie przygotować,
trochę to potrwa,
ale chcę pozwać Disneya”.
Czy to wyzwanie?
Bez nerwów.
Nigdy nie rzuciłbym ci wyzwania.
Disney używał muzyki Solomona Lindy w musicalu Król Lew.
Owen uważał, że uzyskał w tym celu niedostateczne prawa.
Było jasne, że jednym z największych
eksploatatorów piosenki był Disney
i że zarabiał mnóstwo pieniędzy
dzięki wykorzystanej muzyce.
Najlepszym nowym musicalem roku 1998 zostaje…
Król Lew.
Od samego początku byliśmy na gorszej pozycji.
Rozumieliśmy, że stajemy do walki
z gigantyczną korporacją.
Pozwanie Disneya w USA było nie do zrobienia.
Nasz budżet państwa…
Budżet całego RPA…
marnie wygląda przy ich portfelu.
Mieliśmy solidną sprawę.
ale nie chodziło nam o pieniądze.
Cel był taki,
żeby ustalić prawa autorskie i zrobić to z hukiem.
A jako że chcieliśmy zostać zauważeni,
to im większy był cel, tym lepiej.
Owen Dean postanowił sięgnąć po Disneya z całą jego potęgą.
Chciał przycisnąć go, żeby postąpił właściwie
i wywarł presję na właścicielach praw autorskich.
„Wyciągnijcie nas z tego, my nic nie zrobiliśmy.
Chcą zrobić z nas rasistów”.
I bez żadnego ostrzeżenia…
Paul Jenkins nagle ogłosił,
że przeprasza, ale Gallo postanowiło zrezygnować
i że wycofują się z projektu.
Staliśmy już w drzwiach i nagle nam powiedziano,
że wcale nie wychodzimy.
Z jednej strony byłem świadomy,
do czego posunie się Disney, żeby wygrać sprawę w sądzie.
Martwiłem się o konflikt interesów
i nasze relacje biznesowe,
więc powiedziałem, że Gallo nie może uczestniczyć w tym procesie.
To była ścieżka, na którą nie chcieliśmy wkroczyć.
Nie mieliśmy wyjścia.
Gdyby Disney wycofał od Gallo swoje prawa,
nasze dochody znacznie by ucierpiały.
Zainwestowaliśmy tak wiele czasu, wysiłku i emocji
w przygotowywanie pozwu
i z taką pasją myśleliśmy
o sprawiedliwości społecznej naszej sprawy,
że po prostu z tego zrezygnować…
było dla nas niemożliwe.
Zaszliśmy za daleko.
Nie widzieliśmy już możliwości odwrotu.
To był wielki problem.
Owen Dean był jednym z najdroższych prawników w Johannesburgu,
nie pracował za darmo.
Wszystko mogłoby pójść do kosza, gdyby nie to,
że Hanro natknął się na lotnisku na ministra kultury.
Leciałem do Johannesburga…
w sobotę rano.
Kiedy stałem w hali odlotów,
wszedł pewien mężczyzna.
Przyjrzałem mu się i stwierdziłem, że widziałem go telewizji.
Podszedłem do niego. Stał sam.
Powiedziałem: „Doktorze Jordan,
nazywam się Hanro Friedrich,
jestem adwokatem, reprezentuję rodzinę Solomona Lindy.
A on na to: „Tak, czytałem o tym”.
To był jeden z tych przypadków, kiedy ktoś cię rozpoznaje.
BYŁY MINISTER SZTUKI I KULTURY RPA
To moja wizytówka, a to moja i tak dalej.
Coś takiego.
Powiedziałem: „Doktorze Jordan,
nie zna mnie pan…
ale tutaj chodzi o dziedzictwo.
Dziedzictwo narodowe.
Piosenka »Mbube« musi wrócić,
a bez pieniędzy nie mogę walczyć z Amerykanami”.
Spojrzał na mnie…
i spytał, ile potrzebuję. Odparłem, że dużo.
Chodziło o ludzi i firmy, które zarabiały miliony,
wykorzystując sztukę,
umiejętności i talent muzyczny Afrykanów.
Mnóstwo pieniędzy.
To byłby bardzo ważny precedens.
Zdecydowali, że nam pomogą, i było to bezcenne.
Dosłownie i w przenośni.
MINISTERSTWO SZTUKI I KULTURY
Kiedy zdobyliśmy fundusze,
kolejnym krokiem było znalezienie jurysdykcji w RPA.
Aby pozwać kogoś, kogo nie ma w RPA,
trzeba zająć lub doprowadzić do wzięcia pod zastaw
jakiegoś jego mienia w RPA.
Pomyślałem, że Disney jest w RPA właścicielem
około 250 zastrzeżonych znaków handlowych,
które wedle prawa RPA są jego mieniem.
Postanowiliśmy więc wziąć pod zastaw znaki handlowe,
Myszkę Miki i Kaczora Donalda,
żeby mieć prawo pozwać ich w kraju.
Pomyślałem, że to genialny pomysł.
WYCHODZIĆ Z 10 MIL. $ ALBO SPRZEDAMY MYSZ I KACZORA!
W RPA pojawiła się dziwna historia:
prawnik bierze znaki Disneya jako zakładników.
Chciałbym widzieć miny dyrektorów Disneya w Burbank,
kiedy obudzili się i odkryli, że ktoś na końcu świata,
zupełnie bez nazwiska, miał czelność
zrobić z Myszki Miki zakładnika.
Sprawą zainteresował się London Times.
W DŻUNGLI, NIESPRAWIEDLIWEJ DŻUNGLI
New York Times i Los Angeles Times podchwyciły temat.
Wielki zły Disney kontra biedna afrykańska rodzina
to bardzo nośny temat, co wywarło na Disneyu dużą presję.
Dosłownie po czterech czy pięciu dniach…
Owen dostał telefon.
Byli zdenerwowani. Trafiliśmy w czuły punkt.
Twierdziliśmy, że nastąpiło naruszenie praw autorskich
i poniesiono szkody.
Domagaliśmy się
po pierwsze wystawienia zakazu dalszego wykorzystywania
„The Lion Sleeps Tonight” w RPA bez naszego pozwolenia,
a po drugie odszkodowania za wykorzystanie, które już miało miejsce.
Złożyliśmy taki pozew przeciwko Disneyowi,
a on zareagował błyskawicznie.
Wytoczył ciężką artylerię na nas i wszystkich z nami związanych.
Oficjalnie stanęli przed sądem w RPA.
SĄD NAJWYŻSZY W RPA
Disney zawnioskował w trybie pilnym
o umorzenie zastawu znaków handlowych.
PEŁNOMOCNICTWO
Zostaliśmy dosyć niespodziewanie wezwani przed sąd,
aby zeznawać w tej sprawie.
Ogromnie się denerwowałem.
Wiedzieliśmy, że mamy tylko jedną szansę.
Jeśli nam się nie uda, to koniec.
Już na długo przed przesłuchaniem
planowałem wyjechać na kilka dni na wakacje
do rezerwatu zwierząt.
Pojechałem z żoną i spokojnie obserwowaliśmy zwierzęta,
kiedy otrzymałem przez telefon wiadomość,
że sąd wydał wyrok na naszą korzyść,
co naturalnie mnie uradowało.
Sąd przyznał nam rację i orzekł, że proces będzie miał miejsce.
Wtedy Disney zrozumiał, że to nie był zarzut wyssany z palca
i że trzeba zasiąść do rozmów.
To pozwoliło nam zacząć dyskutować o ugodzie.
Ku mojemu zdumieniu,
prawnicy Disneya prawie natychmiast zaproponowali wysokie odszkodowanie
i płatność przyszłych tantiem na całym świecie.
Disney postawił bezwzględny warunek,
że wysokość odszkodowania ma nigdy nie zostać ujawniona.
To był dla mnie bardzo…
nerwowy i stresujący spór sądowy,
a ten sukces przerósł moje najśmielsze marzenia.
Byłem zachwycony.
To była jedna z najlepszych chwil w mojej karierze.
SKAZA W AKTACH DISNEYA
Napisałem komunikat prasowy ogłaszający triumf Owena.
„Historyczne zwycięstwo prawnika z RPA. Sprawiedliwość dla Solomona Lindy”.
Kochamy szczęśliwe zakończenia. To jak w filmach Disneya.
Wszelkie troski i problemy idą w dal, sprawiedliwość triumfuje,
a piękni ludzie odchodzą w stronę zachodzącego słońca.
To było zakończenie jak z bajki.
Wciąż uważam, że to był cud.
Naprawdę strzelaliśmy na ślepo.
Prowadzić i wygrać sprawę,
w której czułem, że naprawdę pomogłem zwykłym ludziom,
a nie korporacjom patrzącym na liczby w bilansach,
było wyjątkowym doświadczeniem.
Opinia publiczna była zdecydowanie po naszej stronie.
Udało nam się zainteresować społeczeństwo naszymi lokalnymi interesami.
To była sprawa międzynarodowa.
STRASZNY POZEW, POTĘŻNY POZEW
KONIEC WALKI O LWIĄ PIOSENKĘ
To było jednoznaczne przyznanie
przez kompozytorów w Stanach, którzy latami wykorzystywali piosenkę,
że zgodnie z ostateczną ugodą
opinia publiczna musi wiedzieć, że to piosenka Solomona Lindy.
W pewnym sensie piosenka wróciła do domu.
W domu rodzinnym w Zoli…
nie mieliśmy prądu.
Ściany i podłoga nie były z cementu. Ściany były ceglane,
a podłoga gruntowa.
Byłam podekscytowana…
że bieda, w której żyłyśmy tak długo,
może dobiec końca.
Że zaczniemy nowe życie.
Mogłyśmy zyskać pozycję i godność.
Nie chcę, żeby nasze dzieci żyły tak, jak kiedyś my.
Spadkobiercy kompozytora Solomona Lindy
wygrali spór sądowy
z Disney Enterprises i innymi, którzy rościli sobie prawa
do piosenki „Mbube” z 1939 roku.
Piosenkę wykorzystano w megahicie Disneya Król Lew.
Mówi się, że kompozycja zarobiła ponad sto milionów randów
dla właścicieli praw.
Rodzina otrzyma odszkodowanie za przeszłe tantiemy.
Tuż przed podpisaniem ugody
Owen poprosił mnie o ostatnią przysługę.
Panowało przekonanie, że siostry Linda mi ufają,
i chciał, żebym posłuchał,
dlaczego jego zdaniem ugoda to właściwy wybór,
a potem spróbował wyjaśnić to siostrom.
Po pierwsze miałem wyjaśnić,
że pozew opiewa na 60 milionów randów,
czyli około dwa i trzy czwarte miliona dolarów,
a ugoda na znacznie mniejszą kwotę.
Musiałem podpisać umowę o zachowaniu poufności,
która zabrania mi mówić o tym publicznie,
co stawia mnie w niemożliwej pozycji.
Wszystko, co teraz powiem, będzie brzmiało wymijająco.
Zrobiłem, o co mnie prosił.
Zastanowiłem się nad tym i w zasadzie powiedziałem im,
że gdyby to były moje pieniądze,
przyjąłbym ugodę.
Za taką kwotę nie kupiłyby sobie Ferrari,
ale to był wróbel w garści, coś pewnego.
Bardzo mnie ucieszyło, że zawarto ugodę.
Ale teraz wiem, że byłem wtedy naiwny.
Nie miałem pojęcia, jakie pojawią się komplikacje.
SPADKOBIERCY KRÓLA LWA W BOLESNEJ WALCE
Pojawiły się problemy z ugodą
i siostry bardzo martwiły pewne aspekty tego, co się działo.
Zaczęło się, kiedy pytałyśmy o pieniądze.
Wszyscy mówili nam, co robić, jak dzieciom.
Martwiło nas, jaki efekt wywrze na siostrach to,
że nagle dostaną wielką sumę pieniędzy.
Disney wymagał, aby pieniądze trafiły na fundusz powierniczy.
Uważałem za swój obowiązek zadbać o to,
aby utworzono odpowiedni fundusz
i aby zarządzały nim odpowiednie, kompetentne osoby.
Jak rozumiałem, mieliśmy księgowego,
Glenna Deana, który miał doświadczenie rachunkowe,
kolejnym powiernikiem był Nick Motsatse,
ze względu na jego zaangażowanie w przepływ tantiem,
oraz ja przez mój związek z rodziną.
Po zastawie mienia Disneya...
BYŁY PREZES ORGANIZACJI OCHRONY PRAW AUTORSKICH W MUZYCE
...ludzie w RPA zaczęli wierzyć, że chodzi tu o miliony dolarów.
PIOSENKA SPRZEDANA ZA BEZCEN ZARABIA MILIONY
SPRAWIEDLIWOŚĆ W DŻUNGLI
Wszystkim od razu wydawało się,
że siostry resztę życia spędzą jako milionerki.
Trudno było poradzić sobie z tymi oczekiwaniami.
BYŁY DYREKTOR SPOOR & FISHER
Było to praktycznie niemożliwe.
Mieliśmy też trudności wynikające z bariery językowej,
bo jedynym z powierników znającym ich język
był Nick Motsatse.
Ale korzystaliśmy wtedy z usług tłumaczy.
Kierowca Hanro Friedricha był Zulusem
i także dla nas tłumaczył.
Trzeba było sprawdzać...
BYŁY KIEROWCA I ASYSTENT FRIEDRICHA
...czy odpowiadają im omawiane rozwiązania.
A gdyby miały pytania, nie powinny z nimi czekać.
Wystarczyło podnieść rękę i zapytać,
a wszystko było wyjaśniane.
Trochę to trwało, zanim dostały pieniądze.
Fundusz powierniczy nie mógł wypłacić ich zaraz po podpisaniu ugody.
Już to nie spodobało się siostrom
i wtedy ich zaufanie…
zaczęło się chwiać.
Kiedy powstał fundusz, nie bardzo rozumiałyśmy, co się dzieje.
Nie podobało nam się to.
Zaproszono mnie do funduszu,
ale odmówiłem, bo to nie moja bajka.
Nie nadaję się do spotkań i sprawozdań.
Rozczarowałbym ich.
Uznałem, że funduszem zajmują się kompetentne, potężne siły:
rząd, Organizacja Ochrony Praw Autorskich,
jedna z najbogatszych kancelarii prawniczych w RPA…
Choć rodzina nie dostała tyle pieniędzy, na ile liczyła,
suma powinna wystarczyć na znaczną poprawę poziomu życia.
Zawiodłem je.
Nie widziałem córek Lindy od…
Boże, prawie dziesięciu lat.
Nie mam pojęcia, jak mnie powitają.
Jeśli zostanę jednym z czarnych charakterów, to cóż…
Ta sprawa toczy się już od 77 lat.
Miejmy nadzieję, że przed śmiercią zdążymy ją rozwiązać.
10 LAT PO OGŁOSZENIU UGODY
Całe życie jeździłem do Soweto.
Czasami przyjeżdżałem tu z rodzicami.
Podwoziliśmy służbę,
kiedy jechali na urlop i mieli dużo bagażu.
Gdzie jest Madeline Peces Street?
Nie ma sprawy.
To nie ta.
Po powstaniu w 1976…
napięcia polityczne były takie, że na widok białej skóry
dzieci wołały „Cel!” i rzucały w ciebie kamieniami.
Od tego czasu, kiedy wsiadam do samochodu i przyjeżdżam do Soweto,
trochę się denerwuję.
Jeśli chcesz, możesz to uznać za paranoję białego.
I to prawda.
Poza tym powinienem pamiętać, gdzie jestem,
bo wszystko wygląda znajomo.
Pora na kolację.
A potem do łóżka.
Dawno się nie widzieliśmy.
- Wiecie, dlaczego tu jestem? - Nie.
Przepraszam.
Kiedy ostatni raz was widziałem, robiłem się stary i siwy,
chciałem zacząć nowe życie.
Przykro mi, że wciąż nie jesteście szczęśliwe.
Że sytuacja nadal się ciągnie.
Niewiele się zmieniło. Wszystko jest tak, jak pamiętasz.
Nie zrobiłyśmy ani kroku w przód, ani w tył.
Sprawa jest w stagnacji.
Jako rodzina mamy pytania,
bo wiele powinniśmy wiedzieć.
WNUCZKA SOLOMONA LINDY
Chcemy dowiedzieć się,
ile wypłacono pieniędzy, ile zostało wykorzystane
i jakie będą kolejne kroki.
Nikt nie przedstawił wam ksiąg? Od początku nie powiedział:
- „Taka suma przyszła, a taką wypłacimy”? - Nie.
Byłoby miło, gdybyśmy dostały zestawienia finansowe
od założenia funduszu powierniczego,
do których nie mamy dostępu.
Może pamiętasz, że na początku roku 2006 poproszono mnie,
abym porozmawiał z twoją matką i ciotkami o ugodzie.
Wyjaśnił, jak ja to rozumiem.
Powiedziano mi, że otrzymacie pieniądze.
Hanro, który od 1999 roku pracował nad sprawą za darmo,
miał dostać 20 procent,
a cała reszta pieniędzy miała trafić do spadkobierców.
Ale potem nagle coś się zmieniło.
Doszły jakieś ogromne opłaty sądowe.
Powiedziano mi, że opłaci je Ministerstwo Sztuki i Kultury,
ale nagle pojawiły się ogromne żądania wobec spadkobierców
ze strony Owena Deana i dwóch prawników, których nie pamiętam.
Powiedziałem: „Nie możesz tak robić. Zaufałem ci.
Szargasz dobre imię…” Bo to wszystko byli biali mężczyźni.
„Wychodzimy na złodziei. Nie rób mi tego”.
Pamiętacie, jak gazety pisały:
„Sprawiedliwość dla Solomona Lindy”?
Cieszyliśmy się, że zrobiliśmy coś dobrego.
Nie można tak mówić, a potem stwierdzić:
„Będziemy was traktowali jak dzieci”. Mnie poniekąd też.
„Nie macie prawa do prawdy”.
Odliczyli te kwoty z ugody.
Odliczyli te opłaty, o których mówisz.
- Naprawdę? - Tak.
Wiedziałyśmy, że mamy zapłacić Hanro.
Nie wiedziałyśmy o opłatach dla wszystkich innych osób
pracujących przy sprawie.
Wiedziałyśmy tylko o opłacie Hanro, o której była mowa od początku.
Zabierając pieniądze, nie powiedzieli nawet,
ile dokładnie odliczą.
Oni robili nas w balona.
Czułyśmy się bezsilne. Widziałyśmy, co się dzieje,
ale nie mogłyśmy z tym nic zrobić.
Wszystkim nam zapłacono.
Oczywiście.
Ale to nie była sprawa,
która zrobiłaby z nas bogaczy.
Kropka.
Nieważne, ile się tłumaczy. Kiedy przychodzi do zapłaty,
trzeba tłumaczyć znowu.
A przy kolejnej zapłacie znowu.
Będę całkowicie szczery.
Przez długi czas byliśmy jako powiernicy oskarżani
o złe zarządzanie pieniędzmi, o wydawanie ich i niewypłacanie rodzinie.
Ale wypłaciliśmy kilka naprawdę wysokich sum.
Raz na przykład zadzwoniła do nas jedna z sióstr,
mówiąc, że potrzebuje więcej pieniędzy.
Powiedzieliśmy: „Wypłaciliśmy ci już dużą sumę.
Co z nią zrobiłaś?”.
Odpowiedziała: „Przepiłam”.
Pieniądze były trwonione, marnowane…
a czasem po prostu znikały
już miesiąc czy dwa po wypłacie.
21 CZERWCA 2009
„PYTALIŚMY, CO SIĘ DZIAŁO Z PIENIĘDZMI,
I OKAZYWAŁO SIĘ, ŻE BYŁY PRZEPIJANE.
TE CÓRKI SAME SOBIE NIE BYŁY PRZYJACIÓŁKAMI”,
POWIEDZIAŁ OWEN DEAN.
Jestem ciekawa, czy Owen uważa nas za rozrzutne pijaczki.
Czy kiedykolwiek nas odwiedzał w domach?
On nawet nie wie, gdzie mieszkam.
Poza tym to zabawne,
bo tylko ja piję. One dwie nie.
Przynieśli alkohol i powiedzieli: „Napijmy się. To wasze pieniądze”.
Teraz obracają kota ogonem i robią z nas pijaczki.
Oni ciągle są pijani, my nie.
Kiedy następuje załamanie relacji,
zazwyczaj szuka się winnych.
Trzeba znaleźć kozła ofiarnego.
Ja z pewnością nie żywię urazy do rodziny.
Zawsze dawałem z siebie wszystko
i nie zrobiłem nic,
żeby je do siebie zrazić.
Na poziomie osobistym nie chciałem osądzać tego,
czy dobrze wydawały pieniądze.
Byłem stanowczo przekonany,
miałem takie podejście,
że nie mnie to oceniać.
I kto powiedział, że my najlepiej je poprowadzimy?
Nie kształciłem się na doradcę finansowego.
Postanowiłem zrezygnować z funkcji,
choć nie pamiętam kiedy dokładnie.
Uważam, że to była właściwa decyzja.
Rodzina wprowadziła na miejsce Nicka jednego z krewnych.
Nie byłem w stanie…
dłużej sobie z tym radzić.
Zrezygnowałem z funkcji.
Ja i Hanro przepracowaliśmy już swoje,
a myślę, że one też chętnie zobaczyłyby nowe twarze,
najlepiej czarne.
Myślę, że był tu element nieufności.
Na tym etapie z przyjemnością ustąpiłem
i oddałem odpowiedzialność komuś innemu,
bo miałem już dość.
Gdy mieliśmy rozmawiać o pieniądzach, zrezygnowali.
Ile to było?
Tylko to nas gryzie.
Jako beneficjentki nie możemy nie wiedzieć,
ile dostałyśmy.
Kiedy zaczęłyśmy się stawiać,
chcieli uciec z lwią częścią.
Ojciec nie miał nic,
zmarł w biedzie.
Chcemy znać prawdę.
Dopiero wtedy historia będzie zakończona.
Najważniejsze jest dla mnie to,
że w całej tej sprawie starałem się doprowadzić do tego,
żeby chociaż raz biali Południowoafrykanie
zrobili coś, z czego można być dumnym.
Jestem niepocieszony, że to osiągnięcie zostanie mi odebrane.
Dzieli nas przepaść niezrozumienia.
Nie mówię w zulu, dwie z sióstr słabo znają angielski…
Istnieje ciągła obawa, bo terminy księgowe są nieprzetłumaczalne.
Taka sytuacja bardzo sprzyja
rodzeniu się najgorszych podejrzeń.
Mam nadzieję, że wszystko da się prosto i uczciwie wytłumaczyć
i że osoby u władzy w końcu odpowiedzą na te pytania.
Wszyscy, z którymi rozmawialiście,
mówili w jakimś stopniu wymijająco.
Niektórych rzeczy nie mogą zdradzić
ze względu na nakaz milczenia narzucony podczas ugody w 2006 roku.
Myślę, że trzeba zacząć od Owena Deana.
To Owen był kapitanem statku.
Był kluczowy podczas zakładania funduszu powierniczego.
Więc jeśli ktokolwiek może wywrzeć wpływ i przekonać pozostałych graczy,
że nadszedł czas wyłożyć karty na stół,
to najlepiej będzie zacząć od Owena.
- Dzień dobry, Rian! - Jak się masz?
Proszę, usiądź.
Gdzie cała ta sprawa się posypała?
Trzy córki Lindy mówią tak:
„Nie wiemy, co tu się stało.
Dostałyśmy pieniądze, ale nie jesteśmy pewne, czy wszystkie.
I nikt nie chce jasno odpowiedzieć”.
- Nie mówią po angielsku… - Posłuchaj.
To niesłychanie złożona, skomplikowana sprawa.
Moim zdaniem jest tylko kilku prawników, którzy w pełni ją rozumieją.
Jak one mają ją zrozumieć?
To po prostu niemożliwe.
Niewykluczone, że córki mydlą nam oczy.
Że wiedzą więcej, niż mówią. A druga możliwość jest taka,
że powiernicy mają coś do ukrycia.
Szczerze wątpię.
Naprawdę nie sądzę.
Jeśli pieniądze nie były w odpowiedni sposób księgowane,
to przykro mi to słyszeć, bo właśnie tego chciałem uniknąć.
Córki mogły równie dobrze zmyślić połowę z tych problemów.
Trzeba zauważyć, że powiernicy pracowali za darmo.
Córki powinny też pamiętać,
że cała masa ludzi nadstawiała dla nich karku.
Robiliśmy to, bo uważaliśmy, że to sprawa godna walki.
Trochę więcej wdzięczności ze strony córek
byłoby na miejscu.
Moim zdaniem one cię wykorzystują.
Chcą przerzucić na ciebie…
skutki ich nieumiejętności organizacji własnych spraw.
Uważam to za niesprawiedliwe,
bo wyświadczyłeś im nieocenioną pomoc.
Myślę, że tylko transparencja, tylko prawda nas od tego uwolni.
Jeśli wszyscy nie wyłożą kart na stół,
to ten problem nigdy się nie skończy.
Zgadzam się.
I z chęcią pomogę ludziom, których prawa autorskie są łamane,
bo to moja specjalizacja, ale nie proś mnie,
żebym wykonywał pracę w obszarze, o którym nic nie wiem,
bo tak się nie stanie.
Powiedzmy tak.
Każdy prawnik zaangażowany w tę sprawę zarobił kupę kasy.
Czy powiedziałby:
„Jestem egoistą, najwyżej stawiam mój własny interes”?
Nigdy tak nie powie. Jaki prawnik by tak powiedział?
Z drugiej strony to najlepszy specjalista od praw autorskich w kraju,
to profesjonalista.
Zawsze tak jest. „Jeśli chcesz moich usług, zapłać moją stawkę”.
Z tym gorzkim faktem trzeba się pogodzić.
Mam narzekać, że to niemoralne?
To niesprawiedliwe, ale z drugiej strony…
gdyby nie Owen Dean, nic byśmy nie osiągnęli.
MARZEC 2018
Minęło kilka miesięcy.
Rodzina dostarczyła nam część danych z kont.
Przekopałem się…
przez wszystkie zdobyte wyciągi z konta, przeanalizowałem je,
ale nie znalazłem ani jednej bezprawnej transakcji.
Moja wiedza ma luki, brakuje też trochę wyciągów.
Będąc osobą, której płuca bezwzględnie łakną tlenu prawdy,
powiedziałem: „Przykro mi, że rozczarowuję rodzinę”.
Ale nie znalazłem dowodów oszustw, które podejrzewają.
To nie historia o przestępcach, tylko o niezrozumieniu i rozczarowaniu.
Biorąc pod uwagę historię RPA,
być może to musiało się tak skończyć.
Prawda jest taka, że RPA to kraj,
w którym ludzie różnych ras nie znają się i sobie nie ufają
i w którym prawie każdy konflikt…
ma tendencję kończyć się na tle rasowym.
Sprawę zdaje się przepełniać znaczenie symboliczne dla mieszkańców RPA,
narodu, dla którego historia przez tak długi czas nie była łaskawa.
Wciąż idziemy ku sobie po omacku
przez bagno wzajemnego niezrozumienia.
Tutaj nie rozwiązano problemów, nie zapomniano i nie wybaczono.
Wciąż istnieją stare, głębokie urazy.
Dawne zatargi każdego dnia ciążą nam na ramionach.
W tym kraju każdy mierzy się z nimi bez przerwy.
Sprawa była prosta.
On napisał tę piosenkę.
Po prostu zaśpiewał przed mikrofonem piosenkę,
która zarobiła 16 milionów dolarów.
Nie na taki koniec…
liczyłem ja czy też rodzina…
ale to o wiele lepsze niż przegrana.
ZAPISY UGODY WYGASŁY 31 GRUDNIA 2017 ROKU.
WEDŁUG USTALEŃ PRODUCENTÓW
KAŻDA Z CÓREK OTRZYMAŁA PRZEZ CZAS OBOWIĄZYWANIA UGODY
MNIEJ NIŻ 250 TYSIĘCY DOLARÓW.
CÓRKI SOLOMONA LINDY NIE MAJĄ JUŻ PRAW DO TANTIEM
Z „MBUBE” ANI DO ŻADNEJ INNEJ WERSJI PIOSENKI ICH OJCA
POZA KILKOMA PAŃSTWAMI W AFRYCE.
PRAWA TE WCIĄŻ NALEŻĄ DO AMERYKAŃSKICH WYDAWCÓW.
Napisy: Juliusz P. Braun